Eğer doğru olarak kabul edilenlerin gerçekten doğru olduğunu varsaysaydık, gelişim için çok az umudumuz olurdu.
-Orville Wright

Varsayımlar ve önyargılar hayatımızın çok büyük bir alanını kontrol eder. İnsan beyninin birçok işlevi, önceden yapılmış varsayımların içinde bulunduğumuz ortama uyumlu olması durumunda doğru bir şekilde çalışır.

Aşağıdaki filmde hiçbir bilgisayar efekti yok, ama bir gariplik var değil mi ?

Bu meşhur göz yanılmasının adı ‘Ames’in Odası’, ilk olarak Amerikalı optamoljist A. Ames tarafından yaratılmış. Aslında bu bir göz yanılması, odanın şekli dikdörtgen değil. Eğer yukardan bakılırsa, tüm duvarları hesaplanmış açılar kadar yamuk yapılmış, arkada gördüğünüz pencereler, yerdeki karolar, hepsi yamuk.

Eğer odanın ucundaki izleme deliğinden veya tam oraya yerleştirilen bir kameradan bakılırsa, az önce seyrettiğin garip durum ortaya çıkıyor. Odanın sol tarafındaki adam dev, sağ tarafındaki adam cüce olarak görünüyor, ve yer değiştiklerinde bu durum da değişiyor.

Bir an için ‘görme’ üzerine düşünelim. Görme dediğimiz şeyi gözlerimiz açık olduğumuz sürece, sürekli ve zahmetsizce yapıyoruz. Çevreden gelen ışınlar göz merceğinden geçip, retina tabakasında elektrik sinyallerine dönüşür ve ordan yorumlanmak üzere beyne veriler gelir. Beynin görme merkezi, her iki gözden gelen bu bilgileri alır, işler ve bizim gördüğümüz şekilde tercüme eder.

Dananın kuyruğu da bu tercüme kısmında kopuyor. Detaylara çok girmiyorum (zaten fazlasıyla detay bilgi verdim) ama 3 boyutlu görme işlemi, açık uçlu problemler sınıfına girer. Yani birden çok doğru çözümü vardır, bizler ise içinden doğru olma ihtimali en yüksek olanı seçmeye çalışırız.

Yani bilgiler beyne geldiğinde en az iki seçenek ortaya çıkar:

        A- Bu pencere, yerdeki karolar ve odanın kendisinin diktörtgen olursa o zaman bu adamların birisi dev diğeri cücedir (eğer gerçekten gerekli optik hesaplamaları yaparsan sonuç bu çıkar, beyin bu hesapları sürekli olarak yapar).

        B- Bu adamların boyu aynıdır, o zaman odanın yamuk, yerdeki karoların ve pencerenin de eğri olması gerekir.

A ve B önermelerinden sadece birisi gerçek olabilir. Yani beynin yapması gereken, doğru olma ihtimali en yüksek olan gerçeği seçmektir.

Peki doğru olma ihtimali en yükseğe nasıl karar veririz? Bunun için varsayımları ve önyargılarımızı kullanırız. Beynin bir köşesindeki bilgi bankasına göre, pencereler hep düzgün olur, yer karoları kare şeklinde olur ve odalar istinasız diktörgene benzerler. O zaman her ne kadar garip de olsa, sağdaki insan cücedir, soldaki insan ise devdir.

Bu iki insan yürüyerek yerlerini değiştirdiklerinde ise cüce olan devleşiyor ve dev olan cüceleşiyor. Ama bu apaçık gerçek bile varsayımları ve önyargıları kırmaya yetmiyor ve hala odayı düz, adamlarıysa deveyle cüce olarak algılamaya devam ediyoruz.

Beynin görme merkezi varsayım ve önyargılarına bu kadar bağlı olarak işliyorsa, diğer kısımlarının da bu şekilde işlediklerini düşünmek çok mantıksız olmaz sanırım. Açıkçası beynin bir çok işlemde varsayımları kullandığı deneylerle kanıtlanmış gerçekler. İnsanlar arası iletişim, işitme, problem çözme ve akla gelebilecek bir çok konuda beyin ilk önce varsayımlarına danışıyor. Bunun ilk sebebi, varsayımları ve önyargıları kullanarak çok daha hızlı karar verilebileceği. Önyargılarımız bize zaman kazandırır, hem de çok.

Buraya kadar anlattıklarım her ne kadar ilginç olsa da sadece asıl konuya girmek için başlangıçtı. Umarım ilgini çekmeyi başarmışımdır

Gerçek varsayımlar - Bölüm II’de görüşmek üzere.

(Güncelleme 12.07.2008) Sizin de bir gerçek varsayım odanız olsun

Konu ile ilgili diğer yazılar